“Mộc ngưu, lưu mã” của Khổng Minh có thật sự tồn tại trong lịch sử ???

“Mộc ngưu, lưu mã” của Khổng Minh có thật sự tồn tại trong lịch sử ???

Bí ẩn khoa học Công nghệ Khoa học Khoa học đời sống Sự kiện trong tuần Văn hóa Xã hội

Với người Trung Quốc, quân sư Khổng Minh là một nhà tiên tri vĩ đại. Tài tiên đoán, liệu sự như thần của ông khiến hậu thế phải nghiêng mình thán phục.

Được những người đời sau tôn vinh như một nhân vật “tuyệt trí”, một “vạn thế quân sư” kiệt xuất, Khổng Minh Gia Cát Lượng đã trở thành một hình tượng lịch sử đặc biệt trong tâm thức người dân Trung Hoa. Một câu chuyện liên quan đến ông khiến nhiều nhà khoa học ngày nay vẫn còn bàn tán. Đó là câu chuyện về “mộc ngưu, lưu mã” (trâu gỗ, ngựa máy).

“Trâu gỗ ngựa máy” trong Tam quốc diễn nghĩa

Hồi thứ 102 của kiệt tác văn học “Tam quốc diễn nghĩa” có lời đề: “Gia Cát Lượng tạo mộc ngưu lưu mã”. Trong đó câu chuyện miêu tả việc Khổng Minh lựa chọn một ngàn thợ mộc khéo tay đến hang Hồ Lô để chế tạo trâu gỗ ngựa máy. Khi tướng sĩ biết trâu gỗ ngựa máy được tạo ra nhằm để chở lương thảo, mọi người đều ngạc nhiên không tin. Trong quá trình chế tạo, Khổng Minh tuyệt đối giữ kín: “Thợ thuyền không được ra ngoài. Người ngoài không được vào trong” và cử Mã Đai canh giữ nghiêm mật. Khi tướng Thục là Dương Nghi tấu trình việc vận lương gặp khó khăn do đường đi lại quanh co khúc khuỷu, Khổng Minh đáp rằng sẽ dùng trâu gỗ ngựa máy để vận lương.

Phép chê tạo trâu gỗ ngựa máy được ghi lại rất sơ sài: “Bụng hình vuông, cẳng cong, mỗi bụng có bốn chân, đầu thụt vào trong cổ, lưỡi nối thông với bụng”. Khi trâu gỗ ngựa máy được chế tạo thành công tải được lương thực lên núi, xuống núi, ba quân reo mừng: “Thùa tướng thật là thần nhân”. Biết Khổng Minh chế tạo được trâu gỗ ngựa máy, đối thủ là Tư Mã Ý liền cử binh tướng qua đánh cướp được mấy con trâu gỗ ngựa máy về. Sau khi tháo ra xem xét, Tư Mã Ý nói: “Khổng Minh chế tạo theo Lục giáp Thiên thư, ta cứ thế làm theo”. Rồi cũng cho thợ giỏi bắt chước và cũng tạo được trâu gỗ ngựa máy.

“Mộc ngưu, lưu mã” của Khổng Minh có thật sự tồn tại trong lịch sử ??? - Ảnh 1

Khi cả hai bên quân Ngụy và Thục đều dùng trâu gỗ ngựa máy để vận lương, Khổng Minh sai Vương Bình đi cướp lương và có dặn khi quân Ngụy đến cứu lương thì chỉ việc tháo lưỡi trâu gỗ ngựa máy đi rồi chạy. Vương Bình tuân lệnh, khi cướp được trâu gỗ ngựa máy liền tháo lưỡi ra. Khi Quách Hoài nghe tin lương thực bị cướp đem quân đến cứu thì Vương Bình bỏ chạy. Quách Hoài cho dắt trâu gỗ ngựa máy về thì do bị thiếu lưỡi nên trâu gỗ ngựa máy không sao cử động được. Viện binh quân Thục quay trở lại, chỉ việc lắp lưỡi vào trâu gỗ ngựa máy rồi dắt đi. Quách Hoài nhìn thấy kinh sợ tưởng rằng có thần nhân giúp quân Thục nên không dám đuổi theo.

Phải chăng với tài trí quán tuyệt, Khổng Minh đã từng tạo ra trâu gỗ ngựa máy như lời bình của nhà phê bình Tam Quốc nổi tiếng Mao Tôn Cương nhận xét: “Xét lại khắp sử sách cổ kim, các vị tướng văn hiền đức rất nhiều, nhưng quả không ai bằng Khổng Minh là một vị hiền tướng danh cao muôn thuở… Bảy lần bắt, bảy lần tha Mạnh Hoạch, ám của trận kỳ ảo, trâu gỗ ngựa máy, biến hoá khôn lường như quỷ thần… Thật là đệ nhất kỳ nhân trong cái rừng Tể tướng hiền lương kim cổ…”. Trong cuốn Tư Trị Thông Giám của sử gia Tư Mã Quang cũng ghi rằng: “Gia Cát Lượng khuyến khích nông nghiệp, huấn binh luyện sĩ, sử dụng trâu gỗ ngựa máy vận lương ở Tà Cốc”.

Trâu gỗ ngựa máy liệu có thật hay không?

Khi bàn đến vấn đề này, ta luôn vấp phải những câu hỏi cơ bản, như: Nếu trâu gỗ ngựa máy đã được chế tạo ra đồng thời được cả hai bên quân Thục và Ngụy sử dụng, vậy tại sao sau đó không thấy đề cập đến “công nghệ” này một lần nào nữa cả? Phải chăng công thức chế tạo trâu gỗ ngụa máy đã bị thất truyền hay trâu gỗ ngựa máy chưa bao giờ tồn tại? Trên giấy tờ thì trâu gỗ ngựa máy đã tồn tại không chỉ bó gọn trong tiểu thuyết lịch sử Tam quốc diễn nghĩa. Trong sử sách đời Nam Bắc Triều (420-581) đã ghi nhận chuyện một người có tên Tổ Xung Chi đã học theo Khổng Minh mà chế tạo ra được trâu gỗ ngựa máy. Tuy nhiên việc đó cũng bị nhiều người nghi ngờ do không có bằng cớ nào về việc chế tạo.

Nhìn lại lịch sử phát triển về cơ khí và kỹ thuật ở Trung Hoa, ta thấy có hai việc có thể liên quan đến chuyện trâu gỗ ngựa máy. Trong thời kỳ Tam Quốc, người Trung Hoa trong chiến tranh đã biết phát minh ra loại: “đạc lộ xa” (odometer) gồm những hệ thống ròng rọc và bánh xe liên kết cơ bản dùng để đo khoảng cách đường sá. Người ta cho rằng trâu gỗ ngựa máy là một phiên bản cải tiến của “đạc lộ xa” mà thôi. Người Trung Hoa còn có những phát minh khá độc đáo như chiếc “địa chấn kế” của nhà khoa học Trương Hành dùng để đo động đất. Cũng chính nền văn minh này đã phát minh ra giấy viết, thuốc súng v.v…

Tuy nhiên, việc tạo ra trâu gỗ ngựa máy là một điều hoàn toàn khác bởi trâu gỗ ngựa máy có thể được coi là một bộ máy tinh xảo vượt quá xa sự phát triển về kỹ thuật thời đó. Phải chăng trâu gỗ ngựa máy là những dạng robot đầu tiên? Thực tế nếu chỉ nhìn ở phương diện chuyện kể, robot đầu tiên còn có trước cả thời đại Tam Quốc. Theo truyền kỳ, thời Chu Mục Vương có một người thợ mộc rất giỏi tên là Yển Sư. Yển Sư đã dồn tâm huyết cả đời tạo ra được một người từ gỗ biết cử động, trông bề ngoài rất khôi ngô tuấn tú nhằm dâng lên nhà vua. Không những có thể cử động, người máy của Yển Sư thậm chí còn có thể múa, hát.

“Mộc ngưu, lưu mã” của Khổng Minh có thật sự tồn tại trong lịch sử ??? - Ảnh 2

Tuy nhiên sau khi múa hát, người máy của Yển Sư còn dám đuổi theo đám cung nữ xinh đẹp của nhà vua khiến nhà vua nổi giận, định đem chém đầu cả Yển Sư và người máy. Yển Sư xin nhà vua tha tội và mổ bụng người máy, người ta thấy trong bụng người máy chỉ có gỗ, keo, da và những dây nhợ linh tinh. Chu Mục Vương kinh ngạc cho đó là báu vật bèn trọng thưởng cho Yển Sư. Trở lại câu chuyện trâu gỗ, ngựa máy chuyển động được và dùng để chuyên chở lương thực. Vậy cái lưỡi của trâu gỗ ngựa máy có vai trò gì mà “rút cái lưỡi thì trâu gỗ ngụa máy không chạy được, nếu gắn cái lưỡi vào thì chúng lại có thể chạy tiếp”?

Trâu gỗ ngựa máy dưới góc nhìn khoa học

Như chúng ta đã biết, Khổng Minh không chỉ là một nhà quân sự mà còn là một nhà thiết kế đại tài. Ông đã thiết kế được loại nỏ liên châu, một phát bắn được 10 mũi tên cùng một lúc. Trong trận đánh với Hác Chiêu ở Trần Thương, Khổng Minh đã từng chế tạo ra thang mây và xung xa để công thành. Ông còn phát minh ra loại đèn trời – có vai trò như một loại pháo sáng ở dạng thô sơ có thể bắn lên không soi sáng một vùng tối. Và với tư tưởng sùng bái sẵn có dành cho một con người với rất nhiều huyền thoại như Khổng Minh, không ít người tin rằng ông có thể đã tạo ra trâu gỗ ngựa máy.  Nếu như trâu gỗ ngựa máy là một dạng máy móc thì hẳn chiếc lưỡi của trâu gỗ ngựa máy có thể được coi như một loại chìa khoá vận hành.

“Lưỡí nối thông với bụng”, rút lưỡi ra thì trâu gỗ ngựa máy sẽ không hoạt động được nữa. Và hơn nữa, thời đại Tam Quốc, Trung Hoa chưa thể văn minh đến múc sử dụng máy hơi nước. Vậy chỉ có một khả năng là người Trung Hoa đã sử dụng dây cót. Việc trâu gỗ ngựa máy thực ra là những cỗ xe cút kít bốn bánh được cải tiến có thể chứng minh phần nào bằng những dòng mô tả trâu gỗ ngựa máy. Khi chuyển động, trâu gỗ ngựa máy luôn cần phải có một “người dắt”. Người dắt là gì nếu không phải là người kéo những cỗ xe bốn bánh? Hơn nữa, trâu gỗ ngựa máy chỉ để sử dụng như một phương tiện vận chuyển lương thực. Chưa bao giờ thấy trâu gỗ ngựa máy tham gia vào những cuộc hành quân hay xuất trận cả. Cũng sau trận đánh lừa Tư Mã Y để lấy lương thục, vai trò của trâu gỗ ngựa máy không còn nữa. 

Trâu gỗ ngựa máy thời hiện đại

Tuy nhiên các nhà khoa học Trung Quốc với tinh thần dân tộc luôn muốn chứng minh trâu gỗ ngựa máy là có thật chứ không đơn giản chỉ là sản phẩm từ những trang sách văn học. Vương Tiên, giảng viên Đại học Tân Cương đã nghiên cứu và cố công tạo dựng lại hình ảnh trâu gỗ ngựa máy vào năm 1985. Ông phát biểu sau khi những mẫu vật của mình được trưng bày: “Tôi vẫn chưa thể dựng lại trâu gỗ ngựa máy một cách thực sự cho dù nếu được tự đánh giá, tôi nhận định những mẫu trâu gô ngụa máy của tôi là một bước đột phá trong việc chứng minh trâu gỗ ngựa máy là có thật”.

“Mộc ngưu, lưu mã” của Khổng Minh có thật sự tồn tại trong lịch sử ??? - Ảnh 3

Thế nhưng những con trâu gỗ ngựa máy của ông mang nhiều tính trưng bày hơn là sử dụng. Và theo nhiều người, điều đó vẫn chưa đủ để chứng minh trâu gỗ ngựa máy là có thật vì trâu gỗ ngựa máy của Vương Tiền được tạo ra từ những kết cấu khoa học cũng như vật liệu kỹ thuật của thế kỷ XX chứ không phải từ những vật liệu vô cùng thô sơ thời Tam Quốc. Vương Tiền cũng thừa nhận “Mẫu mã của tôi chỉ là tưởng tượng chứ không đạt được sự tinh giản như mẫu mã mà người ta mô tả trâu gỗ ngựa máy của Gia Cát Lượng”.

Ông Trương Kiên Tuấn, chủ tịch Công ty Taiwan’s Leadwell Machinery Company và Giáo sư Lý Khắc Nhượng, người chỉ đạo Quỹ Junming Foundation đã bảo trợ cho Dự án thiết kế trâu gỗ ngựa máy cho Trường đại học quốc gia Chengkung. Những sinh viên xuất sắc sẽ cùng giáo sư Nhan Hồng Sâm tạo dựng lại mô hình trâu gỗ ngựa máy. Họ cũng có được những thành công nhất định nhưng chưa đi xa hơn mô hình của Vương Tiền bao nhiêu. Kiệt tác Tam quốc diễn nghĩa của tiểu thuyết gia La Quán Trung được coi là một trong “tứ đại kỳ thư” của Trung Quốc nhưng tính chân thực của nó không được đánh giá cao vì nói cho cùng đây là một sản phẩm văn chương và nhiều chi tiết được tạo thành từ chính trí tưởng tượng bay bổng của nhà văn La Quán Trung.

Bên cạnh việc viết theo bút pháp “bảy thực ba hư” với tư tường “ủng Lưu phản Tào”, La Quán Trung cũng dựng nên một nhân vật Khổng Minh với tài năng chuyển đảo càn khôn đến mức khó tin như có thể hô mua, gọi gió, bấm độn biết mọi chuyện và cầu sao để xin kéo dài tuổi thọ.

Nguồn tổng hợp