Hình ảnh “chiều chiều” được gắn liền với nỗi nhớ trong ca dao

Hình ảnh “chiều chiều” được gắn liền với nỗi nhớ trong ca dao

Giải trí Sự kiện trong tuần Văn hóa Văn học Xã hội

Tình cảm gia đình được hun đúc và truyền lại cho nhiều thế hệ từ đời này sang đời khác qua những câu ca dao đằm thắm ngọt ngào.

Liên quan đến buổi chiều, ca dao có nhiều cấu trúc phổ biến như: chiều chiều, chiều hôm, chiều nay… “Chiều” là khoảng thời gian gần tối, trước khi bóng hoàng hôn đổ xuống, mang trạng thái tĩnh, hay gợi buồn. Đây là thời điểm của gặp gỡ, đoàn tụ (con chim dáo dát bay về tổ, con người trở về với mái ấm gia đình). Nhưng cũng chính vào thời điềm ấy, các chàng trai, cô gái xa cách người thương, người phụ nữ lấy chồng xa quê cảm thấy cô đơn, bơ vơ hơn nơi đất khách quê người. Vì vậy khi câu hát của họ vang lên là cả một khoảng trời nhớ thương nhức buốt, là những khoảng trống vô hình, những lời tâm sự tha thiết chân tình. Đây là lời của cô con gái nhớ mẹ:

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Chiều chiều! Nốt nhạc dạo đầu cho một môtíp gợi buồn. Đằng sau ấy hiện lên chân dung một cô gái với nỗi buồn khắc khoải. Một cô gái mới về nhà chồng còn lạ lẫm chưa quen, trong lòng cồn cào bao nỗi nhớ về gia đình, cha mẹ. Thế là mỗi lúc chiều về, cô lại lén ra ngõ sau nhà, nơi ít người lại qua, ít ai để ý, tránh được mọi con mắt dò xét để thả hồn nhớ mong, để “trông về quê mẹ”. Mà có xa xôi gì cho cam. Có khi chỉ cách một quãng đông mà hoá ra ngàn dặm tít mù. Bài ca dao mở ra là “chiều chiều” khép lại là “chín chiều” như đóng chặt tất cả những con đường mà cô có thể về với mẹ. Nghe thật xót xa!

Hình ảnh “chiều chiều” được gắn liền với nỗi nhớ trong ca dao - Ảnh 1

Ở một lời ca khác, nỗi nhớ đã trở thành nỗi đau tột cùng của sự mất mát:

Chiều chiều xách giỏ hái rau

Ngó lên mả mẹ ruột đau như dần

Hình ảnh người mẹ đã tan vào khói sương của hoài niệm. Chỉ còn lại trong trái tim người con gái xa quê một nỗi đau không bao giờ lành lặn.

Còn dưới đây là nỗi nhớ của những người yêu nhau:

Nhớ người quân tử:

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều

Nhớ người quân tử khăn điều vắt vai

Chiều chiều đã trở thành điểm hẹn của nỗi nhớ, điệp khúc của sự chờ đợi. “Người quân tử’ – địa chỉ của nỗi nhớ ấy – vừa gần gũi vừa xa xôi, vừa thực vừa mộng, vừa là một chàng trai cụ thể vừa là một chàng trai trong tâm tưởng, tưởng tượng.

– Nhớ câu ân tình:

Chiều chiều mang giỏ hái dâu

Hái dâu không hái, hái câu ân tình

Nỗi nhớ và tình yêu của một cô thôn nữ hái dâu nào đó sao mà thiết tha đằm thắm đến vậy. Có thật chăng khi yêu đầu óc con người ta mụ mị đi, hay thẫn thờ và hay xao lãng công việc? Lời ca thủ thỉ, mộc mạc, chân chật diễn tả cái tình thật thà sâu nặng của cô gái hái dâu. Chiều chiề̀u là thời điểm diễn xướng chủ yếu của ca dao, dân ca trữ tình. Câu hò câu hát vang lên trên dòng kinh, cây đa, bến nước, sân đình… nhiều nhất vào thời điểm ấy. Đây cũng là thời điểm phần tự do về cuộc sống bên trong con người bộc lộ rõ nhất.

– Các chàng trai mạnh dạn bày tỏ tâm tư tình cảm của mình:

Chiều chiều ra đứng bờ ao

Nước kia không khát, khát khao duyên nàng

Hoặc:

Chiều chiều ra đứng bờ biền

Nhện giăng tơ đóng cảm phiền thương em.

Rồi các chàng tán tỉnh trêu ghẹo:

Chiều chiều vãn cảnh vườn đào

Hỏi thăm hoa lý rơi vào tay ai?

Hay:

Chiều chiều vịt lội bàu sen

Để anh lên xuống làm quen ít ngày
Hình ảnh “chiều chiều” được gắn liền với nỗi nhớ trong ca dao - Ảnh 2

Dường như bao giờ các chàng cũng mạnh dạn hơn, chủ động hơn trong việc tỏ tình. Nhưng đôi lúc “phe tóc dài” cũng “táo bạo” đâu kém.

Chiều chiều ra đứng cổng làng

Nghe trống bãi tràng em chạy đón anh

Và:

Chiều chiều vịt lội sang sông

Trời gầm đá nẻ thiếp không bỏ chàng

Qua đó chúng ta thấy tình cảm của các nàng sôi nổi, quyết liệt mà cũng thật đằm thắm, dịu dàng, đầy nữ tính biết bao. Ngoài những câu “chiều chiều” người ta sáng tác ra để gửi gắm tình cảm, nỗi nhớ, niềm thương, cũng có một số câu mang đậm chất triết lý, nghiêng về phần lý trí nhiều hơn:

Chiều chiều bóng bổ qua cầu

Con ong say vì mật, con bướm sầu vì hoa

Hay:

Chiều chiều âu lại lo âu

Kén ươm thành nhiễu, đá lâu thành vàng.

Thời gian phải chăng chính là chiếc chìa khoá vàng giúp người ta nhận ra giá trị đích thực của con người, của cuộc đời.

“Chiều chiều” chẳng gọi tên một buổi chiều cụ thể nào mà nó là một khái niệm mơ hồ chung chung cho tất cả nhũng buổi chiều có cùng một tâm trạng, một cảm xúc. Nó gợi lên trong ta một cái gì ngưng đọng, như lặp lại và không có sự thay đổi. Có phải chính cái âm hưởng dìu dịu nhè nhẹ, buồn buồn của nó đã phổ nhạc cho những bài hát ru:

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều

Tay bưng cái rổ tay dìu con thơ

Trong hát ru như có một thế giới đặc biệt. Đó là thế giới dành cho trẻ, của trẻ. Đó là thế giới của thực vật, nhiều nhất là động vật. Ở đó loài vật cũng làm những gì mà con người làm:

Chiều chiều con quạ lợp nhà

Con cu chẻ lạt, còn gà đưa tranh

Chèo bẻo nấu cơm nấu canh

Chìa vôi đi chợ mua hành về nêm.

Nhưng hát ru đâu phải chỉ để hát ru, qua lời hát người ta muốn giãi bày tâm sự thầm kín trong lòng. Hát để trẻ ngủ còn mình thức, một mình mình đối diện với chính mình:

Chiều chiều bìm bip giao canh

Trống chùa đã đánh sao anh chưa về?

Cũng như không gian, thời gian là một phạm trù có ý nghĩa đặc biệt đối với nhận thức và tình cảm con người. Trong ca dao chúng ta bắt gặp rất nhiều môtíp về thời gian, nhất là thời gian “chiều chiều”. Đó là một môtíp chứa đựng rất nhiêu thú vị nhưng cũng còn nhiều ẩn số chờ đợi chúng ta tiếp tục khám phá và tìm hiểu.

Nguồn tổng hợp